İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

İş sözleşmesi, bir tarafın bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir (İş K. m.8). Sözleşme yazılı veya sözlü yapılabilir; süresi bir yıl ve daha fazla olanlar için yazılı şekil zorunludur.

İş Kanunu çeşitli sözleşme türlerini tanımlar: belirli/belirsiz süreli, kısmi süreli (part-time), tam süreli, çağrı üzerine çalışma, uzaktan çalışma, deneme süreli ve takım sözleşmeleri. Belirli süreli sözleşme için objektif sebep şarttır; aksi halde belirsiz süreli sayılır.

Deneme süresi en fazla 2 ay, toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar bildirimsiz ve tazminatsız olarak sözleşmeyi feshedebilir, ancak işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır.

Sözleşmenin sona erdirilmesi 'haklı sebeple derhal fesih' ve 'geçerli sebeple süreli fesih' olmak üzere iki şekilde olur. Haklı sebepler (İş K. 24-25); sağlık nedenleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık ve zorlayıcı sebeplerdir.

Geçerli sebep, iş güvencesi (İş K. 18) kapsamındaki işçinin sözleşmesinin feshi için aranır. İşçinin yeterliliği veya davranışlarından kaynaklanan ya da işletmenin gerekleri sonucu olan sebepler geçerli sebep sayılır. Ancak; sendika üyeliği, şikayet, ırk, cinsiyet, din gibi nedenler geçerli sebep oluşturamaz.

İş güvencesi için işçinin en az altı aydan beri çalışıyor olması, işyerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyor olması ve belirsiz süreli iş sözleşmesinin bulunması gerekir. Bu şartları taşıyan işçi, fesih bildirimini tebellüğden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurmalı, anlaşma sağlanamazsa 2 hafta içinde işe iade davası açmalıdır.

Kıdem tazminatı; iş sözleşmesi 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinde sayılan sebeplerden biri ile sona eren ve en az bir yıl kıdemi bulunan işçiye, her tam yıl için 30 günlük son brüt ücreti tutarında ödenir. Yıldan artan süreler aynı oranda hesaba katılır.

Kıdem tazminatına esas ücret; çıplak brüt ücrete eklenebilecek ücret ekleri (yol, yemek, ikramiye, prim, sosyal yardımlar) ile birlikte hesaplanır. Tavan miktarı her altı ayda bir yeniden belirlenir.

İhbar tazminatı, bildirim sürelerine uyulmadan sözleşmenin feshi halinde ödenir. Kıdem süresine göre 2 hafta (6 aydan az), 4 hafta (6 ay-1,5 yıl), 6 hafta (1,5-3 yıl) ve 8 haftadır (3 yıldan fazla). Bu süreler artırılabilir ancak azaltılamaz.

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır ve her saati normal saat ücretinin %50 zamlı tutarıyla ödenir. Fazla sürelerle çalışmada (haftada 45 saatin altında belirlenmiş çalışma süresini aşan ancak 45 saati geçmeyen) zam oranı %25'tir.

İşçinin fazla mesai onayı her yıl yenilenmelidir. Fazla mesai için yazılı izin alınmadığında dahi, fiilen yapılan fazla çalışma ücretsiz bırakılamaz. Bordro karinesi ispatla çürütülebilir.

Hafta tatili (kural olarak Pazar) çalışması ek olarak %50 zamlı, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışma da her saat için bir günlük ücret ek olarak ödenir.